“Rusya hâlâ komünist mi?” – Bu sorunun internette neden hiç yaşlanmadığını fark ettiniz mi?
Bir ara internette şöyle bir yorum görmüştüm: “Rusya’da hâlâ komünizm var çünkü binalar gri.” Bu mantıkla yağmurlu havalarda İngiltere’nin de yarı Sovyet olması gerekiyor.
Şaka bir yana, “Rusya hâlâ komünist mi?” sorusu ilginç çünkü insanlar genelde haritaya değil, hafızaya bakarak cevap veriyor. Bir ülke onlarca yıl boyunca belirli bir sistemle anılınca, sistem değişse bile zihindeki etiket kolay kolay değişmiyor.
Rusya denince birçok kişinin aklına hâlâ kırmızı bayraklar, dev meydanlar, ağır devlet yapısı, uzun kuyruklar, kalın paltolu insanlar ve “yoldaş” kelimesi geliyor. Oysa bugünkü Rusya ile Sovyet dönemi aynı şey değil.
Ama işin komik tarafı şu: “Artık komünist değil” demek de resmi açıklama kadar yetersiz kalıyor.
Çünkü tarih bazı ülkelerde gitmiyor; dekor değiştirip oturmaya devam ediyor.
---
Önce kısa cevap: Hayır, Rusya bugün resmî olarak komünist değil
Bugünkü Rusya, Sovyetler Birliği’nin devamı gibi görünse de ekonomik ve hukuki olarak komünist bir sistemle yönetilmiyor.
1991’de Sovyetler Birliği dağıldı.
Bununla birlikte:
Merkezi planlı ekonomi sona erdi.
Devletin tüm üretim araçlarını kontrol ettiği model çözüldü.
Çok partili siyasi yapı oluşturuldu.
Özel mülkiyet genişledi.
Serbest piyasa ekonomisine geçildi.
Kâğıt üzerinde tablo bu.
Ama burada forumların sevdiği o soru geliyor:
“Tamam da hissiyat neden hâlâ farklı?”
Çünkü sistem değişimi ile devlet kültürü aynı hızda değişmeyebiliyor.
Bir evi yeniden boyamak başka, evin kolonlarını değiştirmek başka.
---
Sovyet mirası: Giden sistem mi, kalan alışkanlık mı?
Bence Rusya’yı anlamanın en eğlenceli ama aynı zamanda en ciddi yolu şu soruyu sormak:
Bir ülke ekonomik olarak değiştiğinde insanların devlete bakışı ne kadar hızlı değişir?
Sovyet döneminde devlet yalnızca yönetim değildi.
Devlet:
iş verirdi,
ev dağıtırdı,
eğitim sağlardı,
kültürel hayatı yönlendirirdi,
bazen neyin doğru olduğuna da karar verirdi.
Bu kadar merkezi bir yapı onlarca yıl sürünce insanlar devleti sadece kurum değil, hayatın altyapısı gibi görmeye başlıyor.
1990’larda sistem değişince bir anda başka bir gerçeklik ortaya çıktı.
Bir sabah uyandınız ve:
“Artık serbest piyasa var.”
Teoride kulağa hızlı geliyor.
Pratikte insanlar markette fiyatların değiştiğini, işlerin kapandığını, yeni zenginlerin ortaya çıktığını gördü.
Bazıları için bu özgürleşme oldu.
Bazıları için ise güven duygusunun kaybı.
---
Kapitalizm geldi ama film beklenenden farklı çıktı
Burada çok ilginç bir kırılma yaşandı.
Batı’da kapitalizm çoğu zaman girişimcilik, rekabet ve bireysel başarıyla anlatılır.
Rusya’daki geçiş ise daha sert, daha hızlı ve daha karmaşıktı.
1990’larda büyük özelleştirmeler yaşandı.
Bazı sektörlerde çok kısa sürede büyük servetler oluştu.
Sonuç?
İnsanlar bazen şu cümleyi kurmaya başladı:
“Komünizm geri gelsin” değil…
“Daha düzenli bir şey olsun.”
Bu ikisi aynı şey değil.
Birçok araştırma gösteriyor ki Sovyet nostaljisi yaşayan herkes ideolojik olarak komünist değil.
Bazıları ekonomik güvenliği özlüyor.
Bazıları toplumsal öngörülebilirliği.
Bazıları gençliğini.
Son madde çok önemli.
Çünkü insanlar bazen sistemi değil, sistem içindeki yaşlarını özlüyor.
---
Forum sahnesi: Aynı masada dört kişi oturursa ne konuşur?
Bir düşünce deneyi yapalım.
Dört kişi oturmuş, konu Rusya.
Mert diyor:
“Verimlilik açısından bakınca devlet ve piyasa arasında denge gerekli.”
Çözüm odaklı düşünüyor. Ona göre soru şu:
“Hangi model daha sürdürülebilir?”
Elif cevap veriyor:
“İnsanlar sistem değişince ilişkiler, güven ve günlük hayat açısından ne yaşadı?”
Daha ilişki ve topluluk eksenli düşünüyor.
Yan masadaki Okan:
“Jeopolitik güç nasıl korunuyor?”
Bir başka masadan Deniz:
“İnsanlar kendilerini güvende hissediyor mu?”
Burada hoşuma giden şey şu:
Aynı ülkeye bakıp tamamen farklı ama değerli sorular sorabiliyoruz.
Bazen erkekler strateji ve sonuçlar üzerinden ilerleyebiliyor.
Bazen kadınlar sosyal bağları ve deneyimi daha fazla merkeze alabiliyor.
Ama gerçek hayatta bunlar sürekli iç içe geçiyor.
En analitik soruyu bir kadın sorabiliyor.
En topluluk odaklı yorumu bir erkek yapabiliyor.
Ülke analizleri zaten böyle zenginleşiyor.
---
Peki neden Rusya hâlâ dışarıdan “biraz komünist gibi” algılanıyor?
Bunun birkaç nedeni var.
Birincisi: semboller.
Kızıl Meydan duruyor.
Sovyet mimarisi duruyor.
Tarih anlatısı tamamen silinmedi.
İkincisi: güçlü devlet geleneği.
Birçok Batı ülkesine kıyasla devletin görünürlüğü daha yüksek algılanabiliyor.
Üçüncüsü: kültürel hafıza.
Bir ülkenin küresel markası kolay değişmiyor.
Bugün biri Almanya deyince hâlâ otomobil geliyor.
İtalya deyince yemek.
Rusya deyince de birçok insanın zihni otomatik olarak Sovyet dönemine gidiyor.
Bu biraz teknoloji mağazasında hâlâ eski masaüstü bilgisayarın duvarda sergilenmesi gibi.
Satılmıyor ama herkes onu hatırlıyor.
---
Gelecekte ne olabilir? Yeni bir model mi oluşuyor?
Bence asıl ilginç soru “Rusya komünist mi?” değil.
“21. yüzyılda ideolojiler hâlâ eski tanımlarla açıklanabilir mi?”
Çünkü bugün birçok ülke:
serbest piyasayı,
güçlü devleti,
ulusal stratejiyi,
sosyal politikaları
farklı oranlarda karıştırıyor.
Saf modeller zaten giderek azalıyor.
Rusya da bu dönüşümün ilginç örneklerinden biri.
Bir yanda piyasa ekonomisi.
Diğer yanda güçlü devlet etkisi.
Bir yanda küresel ekonomi.
Diğer yanda ulusal egemenlik vurgusu.
Bu yüzden bazı insanlar Rusya’yı eski kavramlarla açıklamaya çalışınca tablo bulanıklaşıyor.
---
Sonuç: Rusya komünist değil ama komünizmden tamamen bağımsız da değil
Bugünkü Rusya resmî olarak komünist bir ülke değil.
Ama tarihsel mirası, devlet geleneği, toplumsal hafızası ve siyasal kültürü Sovyet döneminden tamamen kopmuş da değil.
Belki mesele şu:
Sistemler değişiyor.
Ama toplumların refleksleri daha yavaş değişiyor.
Ve bazen bir ülkenin geçmişi gitmiyor.
Sadece yeni bir takım elbise giyiyor.
Forum sorusu bırakayım:
Sizce insanlar gerçekten ekonomik sistemleri mi özlüyor, yoksa o sistemde hissettikleri güven duygusunu mu?
Bir ülke ideolojisini değiştirince kültürü kaç nesilde dönüşür?
Bugün dünyada gerçekten “saf” kapitalist ya da “saf” sosyalist ülke kaldı mı?
Bir ara internette şöyle bir yorum görmüştüm: “Rusya’da hâlâ komünizm var çünkü binalar gri.” Bu mantıkla yağmurlu havalarda İngiltere’nin de yarı Sovyet olması gerekiyor.
Şaka bir yana, “Rusya hâlâ komünist mi?” sorusu ilginç çünkü insanlar genelde haritaya değil, hafızaya bakarak cevap veriyor. Bir ülke onlarca yıl boyunca belirli bir sistemle anılınca, sistem değişse bile zihindeki etiket kolay kolay değişmiyor.
Rusya denince birçok kişinin aklına hâlâ kırmızı bayraklar, dev meydanlar, ağır devlet yapısı, uzun kuyruklar, kalın paltolu insanlar ve “yoldaş” kelimesi geliyor. Oysa bugünkü Rusya ile Sovyet dönemi aynı şey değil.
Ama işin komik tarafı şu: “Artık komünist değil” demek de resmi açıklama kadar yetersiz kalıyor.
Çünkü tarih bazı ülkelerde gitmiyor; dekor değiştirip oturmaya devam ediyor.
---
Önce kısa cevap: Hayır, Rusya bugün resmî olarak komünist değil
Bugünkü Rusya, Sovyetler Birliği’nin devamı gibi görünse de ekonomik ve hukuki olarak komünist bir sistemle yönetilmiyor.
1991’de Sovyetler Birliği dağıldı.
Bununla birlikte:
Merkezi planlı ekonomi sona erdi.
Devletin tüm üretim araçlarını kontrol ettiği model çözüldü.
Çok partili siyasi yapı oluşturuldu.
Özel mülkiyet genişledi.
Serbest piyasa ekonomisine geçildi.
Kâğıt üzerinde tablo bu.
Ama burada forumların sevdiği o soru geliyor:
“Tamam da hissiyat neden hâlâ farklı?”
Çünkü sistem değişimi ile devlet kültürü aynı hızda değişmeyebiliyor.
Bir evi yeniden boyamak başka, evin kolonlarını değiştirmek başka.
---
Sovyet mirası: Giden sistem mi, kalan alışkanlık mı?
Bence Rusya’yı anlamanın en eğlenceli ama aynı zamanda en ciddi yolu şu soruyu sormak:
Bir ülke ekonomik olarak değiştiğinde insanların devlete bakışı ne kadar hızlı değişir?
Sovyet döneminde devlet yalnızca yönetim değildi.
Devlet:
iş verirdi,
ev dağıtırdı,
eğitim sağlardı,
kültürel hayatı yönlendirirdi,
bazen neyin doğru olduğuna da karar verirdi.
Bu kadar merkezi bir yapı onlarca yıl sürünce insanlar devleti sadece kurum değil, hayatın altyapısı gibi görmeye başlıyor.
1990’larda sistem değişince bir anda başka bir gerçeklik ortaya çıktı.
Bir sabah uyandınız ve:
“Artık serbest piyasa var.”
Teoride kulağa hızlı geliyor.
Pratikte insanlar markette fiyatların değiştiğini, işlerin kapandığını, yeni zenginlerin ortaya çıktığını gördü.
Bazıları için bu özgürleşme oldu.
Bazıları için ise güven duygusunun kaybı.
---
Kapitalizm geldi ama film beklenenden farklı çıktı
Burada çok ilginç bir kırılma yaşandı.
Batı’da kapitalizm çoğu zaman girişimcilik, rekabet ve bireysel başarıyla anlatılır.
Rusya’daki geçiş ise daha sert, daha hızlı ve daha karmaşıktı.
1990’larda büyük özelleştirmeler yaşandı.
Bazı sektörlerde çok kısa sürede büyük servetler oluştu.
Sonuç?
İnsanlar bazen şu cümleyi kurmaya başladı:
“Komünizm geri gelsin” değil…
“Daha düzenli bir şey olsun.”
Bu ikisi aynı şey değil.
Birçok araştırma gösteriyor ki Sovyet nostaljisi yaşayan herkes ideolojik olarak komünist değil.
Bazıları ekonomik güvenliği özlüyor.
Bazıları toplumsal öngörülebilirliği.
Bazıları gençliğini.
Son madde çok önemli.
Çünkü insanlar bazen sistemi değil, sistem içindeki yaşlarını özlüyor.
---
Forum sahnesi: Aynı masada dört kişi oturursa ne konuşur?
Bir düşünce deneyi yapalım.
Dört kişi oturmuş, konu Rusya.
Mert diyor:
“Verimlilik açısından bakınca devlet ve piyasa arasında denge gerekli.”
Çözüm odaklı düşünüyor. Ona göre soru şu:
“Hangi model daha sürdürülebilir?”
Elif cevap veriyor:
“İnsanlar sistem değişince ilişkiler, güven ve günlük hayat açısından ne yaşadı?”
Daha ilişki ve topluluk eksenli düşünüyor.
Yan masadaki Okan:
“Jeopolitik güç nasıl korunuyor?”
Bir başka masadan Deniz:
“İnsanlar kendilerini güvende hissediyor mu?”
Burada hoşuma giden şey şu:
Aynı ülkeye bakıp tamamen farklı ama değerli sorular sorabiliyoruz.
Bazen erkekler strateji ve sonuçlar üzerinden ilerleyebiliyor.
Bazen kadınlar sosyal bağları ve deneyimi daha fazla merkeze alabiliyor.
Ama gerçek hayatta bunlar sürekli iç içe geçiyor.
En analitik soruyu bir kadın sorabiliyor.
En topluluk odaklı yorumu bir erkek yapabiliyor.
Ülke analizleri zaten böyle zenginleşiyor.
---
Peki neden Rusya hâlâ dışarıdan “biraz komünist gibi” algılanıyor?
Bunun birkaç nedeni var.
Birincisi: semboller.
Kızıl Meydan duruyor.
Sovyet mimarisi duruyor.
Tarih anlatısı tamamen silinmedi.
İkincisi: güçlü devlet geleneği.
Birçok Batı ülkesine kıyasla devletin görünürlüğü daha yüksek algılanabiliyor.
Üçüncüsü: kültürel hafıza.
Bir ülkenin küresel markası kolay değişmiyor.
Bugün biri Almanya deyince hâlâ otomobil geliyor.
İtalya deyince yemek.
Rusya deyince de birçok insanın zihni otomatik olarak Sovyet dönemine gidiyor.
Bu biraz teknoloji mağazasında hâlâ eski masaüstü bilgisayarın duvarda sergilenmesi gibi.
Satılmıyor ama herkes onu hatırlıyor.
---
Gelecekte ne olabilir? Yeni bir model mi oluşuyor?
Bence asıl ilginç soru “Rusya komünist mi?” değil.
“21. yüzyılda ideolojiler hâlâ eski tanımlarla açıklanabilir mi?”
Çünkü bugün birçok ülke:
serbest piyasayı,
güçlü devleti,
ulusal stratejiyi,
sosyal politikaları
farklı oranlarda karıştırıyor.
Saf modeller zaten giderek azalıyor.
Rusya da bu dönüşümün ilginç örneklerinden biri.
Bir yanda piyasa ekonomisi.
Diğer yanda güçlü devlet etkisi.
Bir yanda küresel ekonomi.
Diğer yanda ulusal egemenlik vurgusu.
Bu yüzden bazı insanlar Rusya’yı eski kavramlarla açıklamaya çalışınca tablo bulanıklaşıyor.
---
Sonuç: Rusya komünist değil ama komünizmden tamamen bağımsız da değil
Bugünkü Rusya resmî olarak komünist bir ülke değil.
Ama tarihsel mirası, devlet geleneği, toplumsal hafızası ve siyasal kültürü Sovyet döneminden tamamen kopmuş da değil.
Belki mesele şu:
Sistemler değişiyor.
Ama toplumların refleksleri daha yavaş değişiyor.
Ve bazen bir ülkenin geçmişi gitmiyor.
Sadece yeni bir takım elbise giyiyor.
Forum sorusu bırakayım:
Sizce insanlar gerçekten ekonomik sistemleri mi özlüyor, yoksa o sistemde hissettikleri güven duygusunu mu?
Bir ülke ideolojisini değiştirince kültürü kaç nesilde dönüşür?
Bugün dünyada gerçekten “saf” kapitalist ya da “saf” sosyalist ülke kaldı mı?